W dniach 15–16 maja 2008 r. w Wiedniu odbyła się międzynarodowa konferencja poświęcona rozwojowi prawa spadkowego w krajach Europy Środkowo-Wschodniej. Gospodarzem sympozjum było Centrum Rozwoju Prawa i Reform Prawa Prywatnego w Europie, Forschungstelle für Europäische Rechtsentwicklung und Privatrechtsreform (www.univie.ac.at/fsprivatrechtsreform), działające na Wydziale Prawa Uniwersytetu Wiedeńskiego pod kierownictwem znanego cywilisty prof. dr. Rudolfa Welsera .
Uczestnikami sympozjum byli profesorowie wydziałów prawa uczelni 9 różnych państw Europy Środkowo-Wschodniej, tworzący tzw. Grupę Wiedeńską (Wiener Arbeitskreis), spotykającą się co roku w Wiedniu w ramach naukowej współpracy międzynarodowej. Centrum Rozwoju Prawa zajmuje się badaniem rozwoju prawa cywilnego państw europejskich. Prace skupione są przede wszystkim wokół systemów prawnych krajów Europy Środkowo-Wschodniej, głównie krajów postkomunistycznych, w których to reformy prawa były i są najbardziej intensywne, a zarazem państw, w których kiedyś obowiązywało austriackie ABGB . Centrum utrzymuje stałe kontakty międzynarodowe ze specjalistami z zakresu prawa prywatnego. Współpraca z profesorami z Polski jest bardzo owocna dzięki zaangażowaniu prof. dr. hab. Andrzeja Mączyńskiego, prof. dr. hab. Jerzego Poczobuta oraz dr. hab. Fryderka Zolla. Aktualne prace Centrum skupiają się nad przygotowaniem projektu reformy prawa spadkowego w Austrii, który zostanie zaprezentowany przez prof. Welsera na najbliższej Konferencji prawników Austriackich w maju 2009. Działalność Grupy Wiedeńskiej ma duże znaczenie dla przyszłej reformy prawa spadkowego w Austrii; jest ona jednak również, jak zauważono podczas konferencji, inspiracją dla podobnych projektów w innych krajach europejskich.
W trakcie sympozjum odbyło się 14 wykładów poświęconych obecnie obowiązującemu prawu spadkowemu oraz rozwojowi prawa spadkowego w Europie Środkowo-Wschodniej i planom jego reform w przyszłości.
Każdy z referatów zakończony był wspólną dyskusją i wymianą poglądów. W otwarciu imprezy uczestniczyli: pani wicedziekan Wydziału Prawa Uniwersytetu Wiedeńskiego prof. dr Alina-Maria Lengauer oraz przewodniczący Centrum prof. dr Rudolf Welser. Uczestnicy, członkowie Grupy Wiedeńskiej, referowali w następującej kolejności: prof. dr Rudolf Welser (Wiedeń), prof. dr hab. Andrzej Mączyński (Kraków) (referat przygotowany wraz z prof. dr. Jerzym Poczobutem z Uniwersytetu Warszawskiego), dr hab. Fryderyk Zoll (Kraków), prof. dr Lubosz Tichy (Praga/Czechy), prof. dr Jan Hurdik (Brno/Czechy), prof. dr Lajos Vekas (Budapeszt/Węgry), prof. dr Levente Tattay (Budapeszt), dr Zoltan Nemessanyi (Pecs/Węgry), mgr Robert Dobrovodsky, LL.M. (Trnava/Słowacja), prof. dr Borut Holcman wraz z prof. dr Vesną Rijavec (Maribor/Słowenia), dr Christian Alunaru (Arad/Rumunia), doc. dr Meliha Povlakic (Sarajewo/Bośnia i Hercegowina), prof. dr Jozsef Szalma (Nowy Sad/Serbia), prof. dr Tatjana Josipovic (Zagrzeb/Chorwacja).

Reforma prawa spadkowego w Austrii
W rozpoczynającym część naukową wykładzie prof. Welser zwrócił uwagę na potrzebę nowelizacji prawa spadkowego w Austrii, a w szczególności instytucji zachowku i sposobu zaliczania na jego rzecz darowizn. Regulacje dotyczące zaliczania darowizn na rzecz zachowku są w ABGB nad wyraz skomplikowane i niedostosowane do współczesnych realiów. Darowizny za życia spadkodawcy dzielą się na trzy różne grupy. Każda z nich zaliczana jest na część przypadającą spadkobiercy w inny sposób, co wiąże się z różnymi konsekwencjami. W zależności od tego, co jest przedmiotem darowizny i w jakim celu zostało podarowane, rozróżniamy tzw. Vorschüsse, Vorempfänge i Schenkungen . Przykładowo, Vorempfänge mają charakter alimentacyjny i zaliczają się do nich tylko wymienione w ustawie następujące darowizny: to, co spadkodawca podarował swojej córce lub wnuczce w formie posagu, swojemu synowi lub wnukowi w formie wyposażenia z okazji małżeństwa (suma pieniężna) albo bezpośrednio do objęcia urzędu lub podjęcia działalności gospodarczej lub w celu spłacenia długów pełnoletnich dzieci (co jest szczególnie problematyczne). Tego rodzaju darowizny oraz Vorschüsse zaliczane są na inną część zachowku niż pozostałe (jedynie na tzw. Nachlasspflichtteil); natomiast niespełniające danych wymogów darowizny, tzw. Schenkungen, zaliczane są na część zwaną Schenkungspflichtteil (część otrzymana z sumy darowizn zwanych Schenkungen). Vorschüsse są zaliczane tylko wtedy, gdy jest to poprzedzone odpowiednią umową ze spadkodawcą. Vorschüsse i Vorempfänge, w odróżnieniu od Schenkungen, nie podlegają zwrotowi, wtedy gdy spadek jest niewystarczajacy, by zaspokoić roszczenia uprawnionych do zachowku. Vorempfänge mogą otrzymać jedynie descendenci, nigdy ascendenci, a zaliczenie ich nie podlega żadnym ograniczeniom czasowym, tak jak jest to w przypadku innych darowizn, które są zaliczane w zależności od tego, kto i kiedy został obdarowany. Darowizny zwane Schenkungen muszą być przez obdarowanego zwrócone, gdy spadek nie wystarcza do zaspokojenia roszczeń uprawnionych do zachowku . Zaliczenie tego typu darowizn jest, podobnie jak w Polsce, uzależnione od tego, czy zostały one dokonane na rzecz osób uprawnionych do zachowku, czy też osób do niego nieuprawnionych. W pierwszym przypadku darowizny są zaliczane niezależnie od tego, kiedy zostały dokonane, w drugim natomiast tylko wtedy, gdy zostały dokonane nie wcześniej niż dwa lata przed śmiercią spadkodawcy . Prof. Welser w swoim wykładzie wniósł postulat ujednolicenia systemu darowizn, co miałoby uprościć system zaliczania i doprowadzić do bardziej sprawiedliwego podziału majątku spadkodawcy. Zaznaczyć należy, iż tak skomplikowane rozwiązanie nie jest spotykane w żadnym z omawianych systemów prawnych, a okres dwóch lat ograniczający możliwość zaliczenia jest w Austrii najkrótszy.
Nieodpowiadające rzeczywistej praktyce i orzecznictwu jest uregulowanie mówiące o tym, według jakiego kryterium czasowego szacuje się wartość Vorempfänge i Schenkungen (§ 794 ABGB). Według tego przepisu, wartość nieruchomości oceniana jest według cen obowiązujących w chwili przyjęcia darowizny, natomiast wartość rzeczy ruchomych według cen z chwili śmierci spadkodawcy.
Obecnie nie jest również stosowana uregulowana w § 793 ABGB metoda zaliczania, która w praktyce modyfikowana jest przez tzw. JB 114 (uproszczony sposób zaliczania darowizn).
Innymi poruszonymi zagadnieniami były: sposoby ułatwienia sytuacji spadkobiercy zobowiązanego do wypłacania zachowków, któremu niejednokrotnie z powodu roszczeń zachowkowych grożą poważne problemy finansowe; ewentualna reforma instytucji wydziedziczenia, a także przyznanie roszczeń spadkowych członkom rodzin przybranych, partnerom konkubinatów czy związków homoseksualnych.
Omówione zostały również możliwości wprowadzenia nowoczesnych form testamentów, np. w formie elektronicznej czy wideo.

Prawo spadkowe w Polsce
Prof. Mączyński przybliżył słuchaczom historię polskiego prawa prywatnego, opisał współczesne źródła prawa cywilnego, system polskiego prawa spadkowego, opisał zasady odpowiedzialności spadkobierców za długi spadku i wymienił inne, różne od uregulowań austriackich cechy polskiego prawa spadkowego, takie jak: zakaz zawierania umów między spadkodawcą i spadkobiercą, powołujących tego drugiego do spadkobrania (Erbvertäge, w Austrii zawierane między małżonkami ), wspólnych testamentów, zakaz powołania spadkobiercy pod warunkiem lub z zastrzeżeniem terminu, czy wąski krąg spadkobierców ustawowych, który w systemie socjalistycznym ułatwiał dziedziczenie państwu. W ramach przedstawienia planów reform również opisał założenia Zielonej Księgi , co spotkało się z zainteresowaniem obecnych. W związku z ogólnie postępującym w społeczeństwie rozluźnieniem więzów rodzinnych prof. Mączyński wyraził pogląd, iż uprawnienie do zachowku nie powinno być uzależnione tylko i wyłącznie od stopnia pokrewieństwa, lecz również od tego, czy między spadkodawcą a spadkobiercą utrzymywane były bliskie stosunki rodzinne. Tego typu rozwiązanie istnieje w prawie austriackim od czasu wprowadzenia do ABGB § 773a. Mówi on o możliwości zmniejszenia zachowku do połowy jego wartości w sytuacji braku więzi rodzinnych (Naheverhältnis) w całym okresie wspólnego życia.
Dr Zoll poruszył w swym wykładzie wspomniany już problem odpowiedzialności spadkobiercy za długi spadku. Przedstawił, jak zagadnienie to uregulowane jest w Polsce, wyjaśniając działanie fikcji prawnej, przyjmującej, z braku oświadczenia w ciągu 6 miesięcy od chwili dowiedzenia się o tytule swego powołania, przyjęcie spadku wprost, czyli z nieograniczoną odpowiedzialnością za długi spadku całym majątkiem, zarówno spadkowym, jak i osobistym (art. 1015 § 2 k.c.). Zauważył, iż pochodzący z lat 60. przepis nie jest dostosowany do współczesnej rzeczywistości. Był on stworzony dla ubogiego, lecz niezadłużonego społeczeństwa. Natomiast obecny stan zadłużenia Polaków jest tak wysoki, że regulacja ta stała się pułapką dla spadkobierców. Również liczba firm prywatnych jest nieporównywalna do ich ilości w latach 60. i ma wpływ na nowy charakter majątków prywatnych. Jak podają statystyki z roku 2007, co czwarty pytany Polak nie wie o tym, że dług w ogóle można odziedziczyć .
Rozwiązanie polskie różni się znacznie od austriackiego. W Austrii spadek wraz z długami nie jest nabywany automatycznie z chwilą śmierci spadkodawcy, z możliwością odrzucenia go, lecz dopiero w drodze przyjęcia go, poprzez „świadome” oświadczenie woli spadkobiercy w trakcie wszczętego z urzędu postępowania sądowego. To zupełnie inny system niż w Polsce, gdzie w wyniku złożenia odpowiedniego oświadczenia lub w wyniku działania fikcji prawnej określonej w art. 1015 § 2 k.c. spadkobierca staje się odpowiedzialny za długi spadku i spadkodawcy.

Nabycie spadku według prawa austriackiego
Po śmierci spadkodawcy, zanim spadkobierca przejmie prawa i obowiązki majątkowe zmarłego, dochodzi do wszczętego z urzędu specjalnego postępowania, tzw. Verlassenschaftsverfahren . Według zasady § 797 ABGB nikomu nie wolno samowolnie przejąć spadku. Może to nastąpić tylko w drodze decyzji sądu poprzedzonej postępowaniem sądowym. W początkowym etapie postępowania tzw. komisarz sądowy, którym zazwyczaj jest notariusz, dokonuje pierwszej oceny wartości majątku, stwierdza między innymi, czy spadek obciążony jest długami (na podstawie informacji od banków, firm ubezpieczeniowych, ewentualnych wierzycieli, rodziny itp.) oraz powiadamia wszystkich (przyszłych) spadkobierców o wszczęciu postępowania. Przy wartości spadku poniżej 4000 euro, braku nieruchomości oraz gdy nie postawiono przeciwnego wniosku, nie dochodzi do kontynuacji postępowania i powołani do spadku nabywają (w stan posiadania mogący prowadzić do zasiedzenia) przysługujacą im część majątku. Przy zadłużonym majątku przedmioty do niego należące otrzymują wierzyciele . Jeśli postępowanie jest kontynuowane, spadkobierca zostaje postawiony przed wyborem nabycia lub odrzucenia spadku. W przypadku nabycia musi on złożyć odpowiednie (jednostronne, nieodwołalne) oświadczenie, w którym podaje on tytuł powołania oraz sposób nabycia, tzw. warunkowy (bedingte-) lub bezwarunkowy (unbedigte Erbanttritserklärung) . W przypadku przyjęcia warunkowego ponosi on osobistą odpowiedzialność za długi, lecz ograniczoną do wysokości przysługującej mu części spadku (pro viribus hereditatis). W przypadku przyjęcia bezwarunkowego spadkobierca przejmuje nieograniczoną, osobistą odpowiedzialność za długi spadku. Objęcie warunkowe połączone jest zawsze z inwentarzem. Oświadczenie o przyjęciu spadku wymaga własnoręcznego podpisu i jak wynika z powyższego, jest dokonywane ze świadomością istnienia lub nieistnienia zadłużenia.
W okresie pomiędzy śmiercią spadkodawcy a przyjęciem spadku przyjmuje się, że ma on osobowość prawną i tylko on odpowiada za zobowiązania spadkodawcy i spadku. Zwany jest on wtedy ruhender Nachlass (hereditas iacens).
W Polsce, jak wiadomo, takiego postępowania nie ma i często spadkobierca nie zdaje sobie sprawy, co odziedziczył, oraz jakie ma prawa i obowiązki. Takie postępowanie na tle międzynarodowym co prawda jest rzadkością (ma zastosowanie tylko w Austrii, Włoszech i Hiszpanii, w innych krajach spadek przechodzi na spadkobiercę w chwili śmierci spadkodawcy), lecz jest jednak dobrym rozwiązaniem, chroniącym spadkobiercę przed przejęciem niechcianych długów. Jako argument przeciw można by wymienić osłabienie zasady pewności prawa. W innych krajach, gdzie tak jak w Polsce spadek przechodzi na spadkobiercę w chwili śmierci spadkodawcy, istnieją większe możliwości ułatwienia sytuacji obciążonego długami spadkobiercy . Również dr Zoll wyraził pogląd, iż istnieje potrzeba modernizacji systemu odpowiedzialności spadkobiercy za długi spadku. Nie jest dobrym rozwiązaniem przyjęcie, że ten, kto milczy, zgadza się na nieograniczoną odpowiedzialność całym majątkiem. Regułą powinno być działanie fikcji przyjęcia spadku z dobrodziejstwem inwentarza, gdyż bardziej prawdopodobne jest, że spadkobierca będzie chciał odpowiedzialność swoją ograniczyć. Zaznaczyć należy, iż w Zielonej Księdze brak jest zmian co do dziedziczenia długów.

Rozwiązania przyjęte w innych państwach europejskich
Bardzo ciekawe były również referaty przedstawicieli innych państw, które wykazały wiele podobieństw dotyczących prawa spadkowego w Europie, ale także interesujące różnice. Podobieństwa te wynikają ze wspólnych korzeni prawa prywatnego danych krajów i aktualnych przeobrażeń społecznych, a różnice często są następstwem reżimu politycznego w byłych państwach postkomunistycznych oraz specyfiki krajów.
Ważnym i ciekawym problemem poruszonym przez większość referentów była pozycja prawna partnerów związków pozamałżenskich, w tym związków homoseksualnych. Wiele państw wprowadziło już lub jest w trakcie wprowadzania postępowych zmian dotyczących tego zagadnienia, polegających głównie na przyznawaniu tym osobom praw takich samych, jakie mają małżonkowie. Np. w Chorwacji od 2003 roku obowiązuje nowoczesne prawo spadkowe: związki małżeńskie i niemałżeńskie są równouprawnione, do spadkobierców ustawowych oraz do uprawnionych do zachowku należy też konkubin, który w prawie spadkowym jest równouprawniony z małżonkiem (art. 8/2 chorwackiej ustawy o spadkach). Wolność testowania spadkodawcy jest wzmocniona poprzez zwężenie kręgu uprawnionych do zachowku. Na Węgrzech od 2007 roku istnieje nowa ustawa o zarejestrowanych związkach niemałżeńskich, która wchodzi w życie 1 stycznia 2009 r. Podkreśla ona wyjątkowe prawne, moralne i praktyczne znaczenie tego zagadnienia. Wprowadza instytucję zarejestrowanych związków pozamałżeńskich, które mają być pod względem prawnym równouprawnione ze związkami małżeńskimi. Ustawa umożliwia równouprawnienie związków homoseksualnych ze związkami małżeńskimi. Umożliwia też stosowanie przepisów prawa rodzinnego do związków pozamałżeńskich, w tym homoseksualnych. Partnerzy tych związków są uprawnieni do spadkobrania i do zachowku. W Bośni i Hercegowinie również związki niemałżeńskie są w prawie spadkowym i rodzinnym równouprawnione z małżeńskimi. Na Słowacji zarejestrowane związki homoseksualne są także, jak orzekł Trybunał Konstytucyjny, równouprawnione ze związkami pozamałżeńskimi między kobietą i mężczyzną. W większości omawianych państw zauważalne są pozytywne liberalne tendencje, które mogłyby być inspiracją dla polskiego ustawodawcy.
W prawie zachowku podstawowym kryterium dzielącym omawiane państwa są dwa różne systemy prawa zachowku, mianowicie system rezerwy oraz uprawnienie do zachowku w formie roszczenia o zapłatę sumy pieniężnej. System rezerwy wywodzi się z prawa francuskiego i polega na ograniczeniu swobody testatora w ten sposób, że może on rozporządzać jedynie częścią swojego majątku, pozostawiając nienaruszoną część przypadającą w naturze określonym w ustawie osobom. System zachowku w formie roszczenia pieniężnego wywodzi się natomiast z prawa niemieckiego. System rezerwy obowiązuje w Rumunii, Słowenii, Czechach, Słowacji, Bośni i Hercegowinie oraz Chorwacji, natomiast prawo do zachowku jako roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej obowiązuje w Polsce, Austrii, Serbii i na Węgrzech.
Większość referentów podkreślała mające obecnie miejsce zmiany demograficzne i przemiany w społeczeństwie, bardzo podobne w całej Europie, takie jak: osłabienie więzi rodzinnych, mniejsze rodziny, więcej rozwodów i następujących po sobie małżeństw, mniejsza ilość potomstwa, coraz większa ilość związków niemałżenskich, w tym homoseksualnych, rodzin przybranych, a także wysokie zadłużenie społeczeństwa, większe spadki, a w nich firmy, udziały, prawa patentowe i inne. Zgodność panowała co do tego, że przeobrażenia te powinny pociągnąć za sobą zmiany w zakresie prawa spadkowego.
Uczestnicy zgodnie uznali sympozjum za bardzo udane. Prof. Alunaru podsumował ważną rolę Grupy Wiedeńskiej, nazywając ją głosem państw Europy Środkowo-Wschodniej, dzięki któremu państwa te mogą być lepiej usłyszane w Europie Zachodniej. Podsumowaniem wspólnej pracy jest mająca wkrótce ukazać się książka autorstwa uczestników sympozjum. Tematem kolejnej konferencji, zgodnie z propozycją dr. Zolla, będzie zagadnienie Common Frame of Reference.

PRZYPISY:

[1] Prof. dr Rudolf Welser był w latach 1971–2007 kierownikiem Katedry Prawa Cywilnego na Uniwersytecie Wiedeńskim. Jest on autorem ponad 200 publikacji naukowych z zakresu prawa cywilnego; jest również współautorem słynnego podręcznika do prawa cywilnego (Koziol/Welser), a także współautorem komentarzy do ABGB. Został on powołany przez zarząd Konferencji Prawników Austriackich (Österreichischer Juristen Tag) do przygotowania projektu reformy prawa spadkowego, która nastąpi w ramach planowanej nowelizacji prawa cywilnego w Austrii.

[2] Allgemeines Bürgerliches Gesetzbuch (Kodeks cywilny).

[3] Österreichischer Juristentag – co trzy lata odbywająca się konferencja prawników austriackich.

[4] §§ 787, 788 ABGB.

[5] § 787 ust. 2 ABGB.

[6] § 951 ABGB.

[7] § 787 ust. 3 ABGB.

[8] JB – Judikatenbuch des Obersten Gerichtshofes (prowadzona od 1854 roku dokumentacja najważniejszych dedcyzji senatu 15 sędziow Sądu Najwyższego).

[9] §§ 602, 1249 i n. ABGB.

[10] Ministerstwo Sprawiedliwości, Komisja Kodyfikacyjna Prawa Cywilnego, Optymalna wizja Kodeksu cywilnego w Rzeczypospolitej Polskiej pod redakcją Zbigniewa Radwańskiego, Warszawa 2006 (http://www.ms.gov.pl/kkpc/zielona_ksiega.pdf).

[11] www.dlugispadkowe.pl

[12] § 156 AußStrG.

[13] Tzw. Überlassung an Zahlungs statt, §§ 154 i n. AußStrG.

[14] § 799 ABGB ff.

[15] Np. w Niemczech tzw. Nachlassinsolvenzverfahren, § 1980 BGB.

[16] a CLXXIV/2007.